VINPA

Dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu mới nhất tiếp tục được Bộ Công Thương hoàn thiện với nhiều nội dung điều chỉnh, bổ sung về công thức và điều chỉnh giá bán xăng dầu, điều kiện đối với thương nhân đầu mối, hoạt động của thương nhân phân phối, dự trữ lưu thông và các quy định chuyển tiếp.

Làm rõ công thức giá, bổ sung quy định về điều chỉnh giá

Tại Dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu (Dự thảo 14) mà Bộ Công Thương vừa gửi xin ý kiến các bên, nhiều nội dung liên quan đến cơ chế xác định và điều chỉnh giá bán xăng dầu đã được sửa đổi, bổ sung so với Dự thảo 13.1.

Cụ thể, tại Điều 28 về công thức giá bán xăng dầu, đối với thương nhân đầu mối, Dự thảo 14 quy định cụ thể hơn các yếu tố hình thành giá, gồm giá mua xăng dầu; chi phí tạo nguồn đối với nguồn nhập khẩu, nguồn mua trong nước; chi phí kinh doanh định mức; lợi nhuận và các khoản thuế.

Trong đó, với nguồn nhập khẩu, chi phí đưa xăng dầu từ nước ngoài về cảng Việt Nam gồm premium, chi phí bảo hiểm, chi phí vận chuyển xăng dầu từ nước ngoài hoặc từ kho ngoại quan về cảng Việt Nam và các chi phí phát sinh khác nếu có. Với nguồn mua trong nước, dự thảo quy định cụ thể chi phí đưa xăng dầu từ nhà máy lọc dầu trong nước về cảng. Theo Bộ Công Thương, việc sửa đổi nhằm làm rõ, minh bạch các yếu tố hình thành giá theo yêu cầu tại Thông báo số 488/TB-VPCP và ý kiến của Bộ Tài chính.

Cơ chế áp dụng và điều chỉnh chi phí kinh doanh định mức cũng được quy định cụ thể hơn. Hằng năm, Bộ Công Thương thông báo mức chi phí kinh doanh định mức đã điều chỉnh đối với từng chủng loại xăng dầu và thời điểm áp dụng thống nhất, chậm nhất ngày 31/1. Mức điều chỉnh căn cứ mức tăng hoặc giảm chỉ số giá tiêu dùng (CPI) bình quân cả nước của năm trước liền kề.

Trường hợp đến thời hạn trên chưa có số liệu CPI được công bố, mức chi phí kinh doanh định mức hiện hành tiếp tục được áp dụng. Bộ Công Thương thông báo mức điều chỉnh trong thời hạn 5 ngày làm việc kể từ ngày số liệu được công bố.

Thương nhân đầu mối có trách nhiệm hằng năm gửi Bộ Công Thương báo cáo chi phí kinh doanh xăng dầu thực tế của năm trước, kèm số liệu và giải trình chênh lệch với chi phí kinh doanh định mức. Định kỳ 3 năm một lần, thương nhân phải gửi báo cáo chi phí kinh doanh xăng dầu của từng năm trong chu kỳ đã được kiểm toán độc lập để làm căn cứ rà soát định mức.

Đối với thương nhân phân phối thuộc hệ thống của thương nhân đầu mối, Dự thảo 14 quy định giá bán do thương nhân phân phối quyết định nhưng không được cao hơn mức giá do thương nhân đầu mối công bố có hiệu lực đối với cùng chủng loại, chất lượng, đơn vị tính và địa bàn áp dụng. Thương nhân phân phối được quyết định mức giá thấp hơn; khi thương nhân đầu mối tăng giá, thương nhân phân phối không bắt buộc phải tăng giá tương ứng.

Với thương nhân phân phối không thuộc hệ thống của thương nhân đầu mối, giá bán được xác định trên cơ sở giá mua thực tế, chi phí lưu thông và phân phối hợp lý, lợi nhuận do thương nhân tự xác định và các khoản thuế, phí. Dự thảo cũng quy định việc xác định giá đối với thương nhân phân phối độc lập có nhiều nguồn mua, yêu cầu lập, lưu giữ hồ sơ tính giá và khi điều chỉnh giá phải xác định được biến động của từng yếu tố so với lần điều chỉnh liền trước.

Cùng với công thức giá, Điều 29 được đổi tên từ “Công bố, kê khai giá bán xăng dầu” thành “Thực hiện điều chỉnh giá và công bố, kê khai giá bán xăng dầu”.

Dự thảo bổ sung các trường hợp thương nhân thực hiện điều chỉnh giá, gồm khi các yếu tố cấu thành trong công thức giá bán xăng dầu có sự thay đổi; khi áp dụng chi phí kinh doanh định mức theo thông báo của Bộ Công Thương; khi Nhà nước thực hiện các biện pháp bình ổn giá xăng dầu.

Khi điều chỉnh giá, thương nhân phải lập, lưu giữ bảng phân tích biến động các yếu tố hình thành giá so với lần điều chỉnh liền trước và có trách nhiệm cung cấp bảng phân tích, hồ sơ tính giá, giải trình căn cứ điều chỉnh khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền yêu cầu.

Đáng chú ý, thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối không thuộc hệ thống phân phối của thương nhân đầu mối phải công bố công khai giá bán xăng dầu mới đến hệ thống phân phối của mình chậm nhất 30 phút trước thời điểm có hiệu lực áp dụng, đồng thời thực hiện kê khai giá theo quy định.

Thông báo giá phải thể hiện rõ chủng loại xăng dầu, mức giá hiện hành, mức giá mới, đơn vị tính, địa bàn hoặc phạm vi áp dụng và thời điểm có hiệu lực, ghi rõ giờ, phút, ngày, tháng, năm theo giờ Việt Nam. Việc công bố được thực hiện trên trang thông tin điện tử hoặc kênh công khai đã đăng ký với cơ quan tiếp nhận kê khai giá; đồng thời gửi thông báo tới các đơn vị, điểm bán chịu tác động trong hệ thống phân phối.

Trước thời điểm giá mới có hiệu lực, các điểm bán tiếp tục áp dụng mức giá hiện hành. Từ thời điểm có hiệu lực, các điểm bán phải áp dụng đúng mức giá mới và cập nhật bảng niêm yết. Dự thảo nghiêm cấm áp dụng mức giá tăng trước thời điểm có hiệu lực và không được trì hoãn áp dụng mức giá giảm đã đến thời điểm có hiệu lực.

Thương nhân cũng phải lưu giữ thông báo giá, dữ liệu xác định thời điểm công bố, truyền đạt, cập nhật giá và dữ liệu giao dịch liên quan; không được sửa đổi, xóa hoặc làm sai lệch dữ liệu nhằm che giấu thời điểm áp dụng giá, không được lợi dụng việc điều chỉnh giá để ngừng bán hoặc hạn chế bán hàng trái quy định.

Văn bản kê khai giá phải được gửi tới cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền chậm nhất vào cuối ngày làm việc tiếp theo sau ngày giá mới có hiệu lực. Trường hợp điều chỉnh giá nhiều lần trong thời hạn này, văn bản kê khai phải thể hiện đầy đủ từng mức giá và thời điểm áp dụng. Dự thảo cũng làm rõ việc cơ quan nhà nước tiếp nhận kê khai giá không phải là thủ tục phê duyệt mức giá trước khi áp dụng.

Đi cùng cơ chế thương nhân quyết định giá là các quy định về giám sát. Bộ Công Thương, UBND cấp tỉnh thông qua dữ liệu kê khai giá đã được kết nối để theo dõi, giám sát hành vi thiết lập giá, phân chia thị trường.

Dự thảo quy định kích hoạt quy trình điều tra hành vi hạn chế cạnh tranh khi phát hiện một số dấu hiệu, trong đó có trường hợp từ hai thương nhân đầu mối trở lên có thị phần kết hợp từ 30% trở lên hoặc từ hai thương nhân phân phối trên cùng địa bàn có thị phần kết hợp từ 30% trở lên có hành vi thông đồng, thỏa thuận hạn chế cạnh tranh theo quy định của Luật Cạnh tranh mà không xuất phát từ biến động của các yếu tố hình thành giá khách quan.

Điều chỉnh điều kiện đối với thương nhân đầu mối và hoạt động phân phối

Một thay đổi đáng chú ý khác tại Dự thảo 14 là điều kiện về hệ thống phân phối đối với thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu.

Dự thảo bỏ điều kiện phải có tối thiểu 40 thương nhân phân phối chỉ thuộc hệ thống phân phối của thương nhân đầu mối; thay vào đó yêu cầu thương nhân đầu mối có tối thiểu 40 cửa hàng bán lẻ xăng dầu thuộc sở hữu, được cấp Giấy chứng nhận cửa hàng đủ điều kiện bán lẻ xăng dầu còn hiệu lực. Như vậy, số cửa hàng thuộc sở hữu được nâng từ tối thiểu 10 cửa hàng tại Dự thảo 13.1 lên 40 cửa hàng tại Dự thảo 14.

Theo Bộ Công Thương, nội dung này tiếp thu ý kiến của Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam và Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam. Điều kiện dựa trên quan hệ hợp đồng với thương nhân phân phối thay đổi hằng năm, khó kiểm chứng, có rủi ro hợp thức hóa hồ sơ; việc thay thế bằng điều kiện cửa hàng thuộc sở hữu nhằm phản ánh năng lực thực chất và gắn trách nhiệm cung ứng của thương nhân đầu mối đến người tiêu dùng. Dự thảo đồng thời thiết kế lộ trình áp dụng đối với các thương nhân đầu mối đang hoạt động.

Đối với thương nhân đầu mối chỉ kinh doanh nhiên liệu hàng không, dự thảo cho phép sở hữu phòng thử nghiệm hoặc có hợp đồng thuê dịch vụ thử nghiệm với tổ chức thử nghiệm được chỉ định theo quy định pháp luật, còn hiệu lực tối thiểu 12 tháng kể từ ngày cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận hồ sơ. Phòng thử nghiệm phải có năng lực thử nghiệm các chỉ tiêu chất lượng nhiên liệu hàng không theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, tiêu chuẩn công bố áp dụng.

Điều 16 về quyền và nghĩa vụ của thương nhân phân phối cũng được kết cấu lại. Thương nhân phân phối lựa chọn hình thức đại lý bán lẻ hoặc nhận quyền thương mại chỉ được ký hợp đồng với một thương nhân đầu mối. Trong trường hợp lựa chọn hình thức mua xăng dầu, thương nhân phân phối được ký hợp đồng với một hoặc nhiều thương nhân đầu mối, thương nhân phân phối khác.

Dự thảo đồng thời quy định cụ thể hơn chế độ thông báo, báo cáo về hình thức hoạt động, thương nhân cung cấp xăng dầu, thương nhân phân phối mua xăng dầu và hệ thống phân phối. Định kỳ 6 tháng, thương nhân phải báo cáo việc duy trì các nội dung này; trong vòng 5 ngày làm việc sau khi có thay đổi phải báo cáo các thông tin thay đổi tới Bộ Công Thương và UBND cấp tỉnh có liên quan.

Theo Bộ Công Thương, việc bổ sung các nội dung bắt buộc trong thông báo và chế độ báo cáo nhằm phục vụ kiểm soát dòng chảy hàng hóa. Dự thảo cũng bỏ yêu cầu đề nghị cấp lại Giấy chứng nhận cửa hàng khi thay đổi thương nhân cung cấp xăng dầu, chuyển sang chế độ thông báo.

Dự thảo 14 bỏ điều kiện phải có tối thiểu 40 thương nhân phân phối chỉ thuộc hệ thống phân phối của thương nhân đầu mối; thay vào đó yêu cầu thương nhân đầu mối có tối thiểu 40 cửa hàng bán lẻ xăng dầu thuộc sở hữu, được cấp Giấy chứng nhận cửa hàng đủ điều kiện bán lẻ xăng dầu còn hiệu lực

Đáng chú ý, Dự thảo 14 tiếp tục cho phép mua bán xăng dầu giữa các thương nhân phân phối nhưng bổ sung các điều kiện cụ thể. Xăng dầu mua từ thương nhân phân phối khác chỉ được bán tại cửa hàng bán lẻ, điểm bán xăng dầu thuộc hệ thống phân phối của mình hoặc bán, cung ứng cho cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp sử dụng xăng dầu. Trường hợp mua xăng dầu từ thương nhân phân phối khác nhưng không đưa ra tiêu thụ trên thị trường được xác định là hoạt động đầu cơ và bị xử lý theo quy định pháp luật.

Bên bán phải bảo đảm nguồn cung theo hợp đồng, không được đơn phương ngừng hoặc giảm lượng cung cấp trái với hợp đồng. Trường hợp có nguy cơ không bảo đảm nguồn cung, phải thông báo ngay cho bên mua và báo cáo UBND cấp tỉnh nơi hệ thống phân phối của bên mua bị ảnh hưởng.

Việc mua bán không được thực hiện nếu không gắn với giao nhận hàng hóa thực tế; phải chuyển quyền sở hữu xăng dầu và bảo đảm truy xuất nguồn gốc hàng hóa theo từng lô hàng thông qua hóa đơn điện tử, chứng từ giao nhận, liên kết với giao dịch tiếp theo.

Theo Bộ Công Thương, đây là phương án Bộ nghiêng về sau khi đánh giá hai phương án để xin ý kiến Chính phủ, theo hướng cho phép mua bán giữa các thương nhân phân phối nhưng có các ràng buộc nhằm loại bỏ giao dịch lòng vòng, mỗi lô hàng chỉ qua tối đa một lần mua bán giữa các thương nhân phân phối.

Bổ sung quy định về pha chế, bán lẻ và dự trữ lưu thông xăng dầu

Dự thảo 14 cũng điều chỉnh một số quy định liên quan đến pha chế và bán lẻ xăng dầu.

Tại Điều 14, yêu cầu về hệ thống quản lý chất lượng của cơ sở pha chế được sửa thành xây dựng, áp dụng và duy trì hệ thống quản lý chất lượng phù hợp tiêu chuẩn quốc gia TCVN ISO 9001 hoặc tiêu chuẩn quốc tế tương đương.

Xăng dầu pha chế tại kho ngoại quan khi đưa vào tiêu thụ tại thị trường trong nước phải thực hiện kiểm tra chất lượng như đối với xăng dầu nhập khẩu và đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia tương ứng. Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ được giao quy định hồ sơ, trình tự, thủ tục cấp, cấp lại, thu hồi Giấy chứng nhận đăng ký cơ sở pha chế xăng dầu.

Tại Điều 17 về điều kiện cấp Giấy chứng nhận cửa hàng đủ điều kiện bán lẻ xăng dầu, Dự thảo 14 làm rõ mốc tính thời hạn thuê sử dụng cửa hàng là kể từ ngày cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận hồ sơ đề nghị.

Trường hợp thời hạn thuê còn dưới 5 năm, sau khi được cấp Giấy chứng nhận, thương nhân có trách nhiệm điều chỉnh thời hạn thuê bảo đảm đủ thời hạn quy định và báo cáo bằng văn bản cho cơ quan cấp Giấy chứng nhận trong vòng 30 ngày. Nếu không điều chỉnh được, cửa hàng chỉ được hoạt động đến hết thời hạn thuê và thương nhân phải làm thủ tục đề nghị thu hồi Giấy chứng nhận đã cấp.

Với dự trữ lưu thông, Dự thảo 14 bổ sung vào lượng tồn kho của thương nhân đầu mối cả xăng dầu thuộc sở hữu của chi nhánh, công ty con được thương nhân đầu mối ủy quyền theo quy định.

Mức dự trữ lưu thông tiếp tục được xác định tối thiểu bằng 20 ngày cung ứng, tính theo sản lượng tiêu thụ nội địa bình quân của thương nhân. Dự thảo bổ sung quy định thương nhân được chủ động duy trì mức tồn kho cao hơn mức dự trữ lưu thông tối thiểu để bảo đảm nguồn cung.

Theo Bộ Công Thương, việc bổ sung lượng xăng dầu thuộc sở hữu của chi nhánh, công ty con vào tồn kho tiếp thu đề nghị của Tổng công ty Dầu Việt Nam; đồng thời làm rõ 20 ngày là mức tối thiểu và thương nhân có thể chủ động duy trì tồn kho cao hơn theo đề nghị của Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam.

Chấm dứt trích lập, chi sử dụng Quỹ bình ổn giá từ năm 2027

Dự thảo 14 cũng bổ sung các quy định chuyển tiếp đối với một số nội dung của Nghị định.

Đối với điều kiện về cửa hàng bán lẻ thuộc sở hữu của thương nhân đầu mối đang hoạt động, dự thảo quy định lộ trình thực hiện. Đến hết ngày 31/12/2027, thương nhân tiếp tục thực hiện điều kiện theo quy định hiện hành; từ ngày 1/1/2028 đến hết ngày 31/12/2028 phải có tối thiểu 10 cửa hàng bán lẻ xăng dầu thuộc sở hữu; từ ngày 1/1/2029 thực hiện điều kiện tối thiểu 40 cửa hàng thuộc sở hữu theo Điều 10.

Quy định về tổng nguồn xăng dầu tối thiểu được áp dụng từ kỳ phân giao tổng nguồn năm 2027; việc xem xét thu hồi Giấy xác nhận đủ điều kiện làm thương nhân đầu mối do không thực hiện tổng nguồn tối thiểu được căn cứ trên kết quả thực hiện từ năm 2027.

Đối với Quỹ bình ổn giá xăng dầu, Dự thảo 14 quy định chấm dứt việc trích lập, chi sử dụng Quỹ từ ngày 1/1/2027, trừ nguồn chi tạm ứng cho Quỹ từ nguồn tăng thu ngân sách trung ương năm 2025 theo Nghị quyết số 69/NQ-CP ngày 27/3/2026 của Chính phủ.

Trường hợp dự tính đến ngày 1/1/2027, tổng số dư Quỹ được tạm ứng từ ngân sách nhà nước đặt tại các thương nhân đầu mối chưa đủ để hoàn trả ngân sách, Bộ Công Thương tiếp tục thực hiện điều hành trích lập Quỹ kể từ khi Nghị định có hiệu lực cho đến khi đủ để hoàn trả.

Sau khi Bộ Tài chính bàn giao tài khoản Quỹ tại Kho bạc Nhà nước cho Bộ Công Thương, hai Bộ thực hiện tổng hợp, quyết toán và nộp ngân sách nhà nước. Số dư Quỹ còn lại sau khi thực hiện các nghĩa vụ, nếu có, được nộp toàn bộ vào ngân sách nhà nước trong thời hạn 15 ngày làm việc kể từ ngày Chính phủ phê duyệt báo cáo quyết toán.

Dự thảo cũng quy định trường hợp thương nhân đầu mối chậm thực hiện nghĩa vụ quyết toán Quỹ quá 60 ngày thì bị tạm đình chỉ hoạt động; quá 90 ngày thì bị thu hồi Giấy xác nhận đủ điều kiện. Hành vi chiếm dụng, sử dụng sai mục đích tiền Quỹ bị xử lý theo quy định, phải hoàn trả và có thể chuyển cơ quan có thẩm quyền xử lý hình sự nếu có dấu hiệu vi phạm.